Langdurigezorg.nl

Kennisbank afgeronde ondersteuningsprogramma's bij veranderingen in de langdurige zorg.

Bewoners aan zet bij Proeftuin Ruwaard

In de wijk Ruwaard in Oss bedenken bewoners zelf oplossingen om hun wijk vitaler te maken. De Proeftuin Ruwaard stimuleert dat, met succes. Susanne Smits van ROS Robuust is programmamanager bij Proeftuin Ruwaard. Zij geeft een kijkje in de keuken.

1. Wat doet proeftuin Ruwaard en waarom deze wijk?

Proeftuin Ruwaard is een samenwerkingsverband in de wijk Ruwaard in Oss. Diverse zorg- en welzijnsorganisaties, de woningbouwvereniging, zorgverzekeraars en de gemeente Oss werken samen om de wijk vitaler te maken. Zij werken op een compleet andere manier. Bewoners bedenken zelf oplossingen en de organisaties ondersteunen hen daarbij. Het initiatief ligt bij de mensen zelf.

Voorbij systemen en protocollen

De vele veranderingen in de zorg waren aanleiding voor het starten van de proeftuin. Bestuurders van organisaties in wonen, welzijn en zorg en de gemeente Oss wilden kijken of het anders zou kunnen. Samen vonden zij dat systemen en protocollen vaak leidend zijn. En dat zorgprofessionals hierdoor niet altijd de mogelijkheid hebben om te doen wat nodig is voor een wijkbewoner met een zorgvraag. De zorg zou zo georganiseerd moeten worden dat het beter aansluit op de behoeften van mensen. Soms regelen we dingen die volgens de procedure of protocollen misschien niet kunnen of waar mensen niet per se recht op hebben. Maar het werkt in veel gevallen wel. Een belangrijk doel daarbij is voor ons dat wijkbewoners zich betrokken voelen bij hun wijk.

Wijk met kwetsbare maar ook betrokken bewoners

Het initiatief is gestart in de wijk Ruwaard, met ruim 13.000 inwoners de grootste wijk van Oss. Er is gekozen voor deze wijk omdat hier relatief veel mensen wonen met een lage sociaaleconomische status, relatief veel ouderen, veel mensen met GGZ-problematiek, een hoge werkloosheid en een groot aandeel van de bewoners heeft een migratieachtergrond. Er wonen veel kwetsbare mensen in de wijk, maar tegelijkertijd is het een wijk met een sociale structuur en veel actieve wijkbewoners die zich willen inzetten voor de buurt.

2. Wat is de visie en doelstelling van proeftuin Ruwaard?

We streven naar een vitale wijk waar wijkbewoners een grotere positieve gezondheid ervaren tegen lagere kosten. In deze visie herken je de Triple Aim-doelen. De visie is omgezet in vijf strategische doelstellingen:

  1. Lagere maatschappelijke kosten.
  2. Betere, meer integrale zorg, welzijn en wonen.
  3. Betere gezondheid en ervaren kwaliteit van leven van individuele wijkbewoners.
  4. Meer collectieve betrokkenheid en verantwoordelijkheid van wijkbewoners.
  5. Betere steunende systemen (die het bovenstaande bevorderen).

Samen met de wijk investeren in vitaliteit

De laatste twee doelstellingen hebben we toegevoegd omdat we vinden dat deze doelstellingen nodig zijn om de andere Triple Aim doelstellingen te kunnen bereiken. De verantwoordelijkheid en betrokkenheid van bewoners is belangrijk, omdat het gaat om hun behoeften en leefwereld. Alleen als je hierin samen met de wijk investeert, kan de aanpak tot succes leiden. Steunende systemen zijn nodig om echt op een andere manier te kunnen gaan werken: ‘anders denken, doen en organiseren’.

“Het aanbodgerichte zijn we helemaal aan het omkeren, we werken echt vanuit de behoefte van de wijk”

3. Hoe zijn deze visie en doelstellingen vertaald naar de praktijk?

We hebben gekozen voor een veranderaanpak die gebaseerd is op actie-leren aan de hand van casuïstiek. Dit betekent dat we in de praktijk aan de slag zijn gegaan met een nieuwe werkwijze waarbij wijkbewoners hun eigen oplossingen bedenken en de zorgprofessionals hen ondersteunen waar nodig. Dit doen we voor zowel individuele casussen: één wijkbewoner met een zorgvraag, als voor collectieve casussen: een vraagstuk waar meerdere wijkbewoners bij betrokken zijn.

Multidisciplinair overleg bij de wijkbewoner

Wanneer een individuele wijkbewoner een probleem heeft, vindt een multidisciplinair overleg (MDO) plaats met de wijkbewoner. Aan de hand van drie vragen verwoordt de bewoner zijn situatie: ‘Wat wil ik? Wat kan ik? Wat heb ik daarbij nodig?’ Het MDO vindt plaats bij de wijkbewoner thuis. De wijkbewoner is zelf voorzitter van zijn overleg. De oplossing die hier samen wordt bedacht, wordt daadwerkelijk uitgevoerd, waarbij ieder die nodig is zijn rol pakt en belemmeringen vanuit systemen of structuren opgelost worden.

Gratis koffie

Met de collectieve casuïstiek richten we ons op vraagstukken die breder in de wijk leven. In Ruwaard bestond onder wijkbewoners al langer de behoefte aan een ontmoetingsplek. Een laagdrempelige plek waar iedereen die dat wil naartoe kan voor een kopje koffie of een activiteit. Dat kopje koffie is gratis. De activiteiten mogen door iedereen georganiseerd worden zolang je er maar geen geld voor vraagt én iedereen laat meedoen.

Huis van de wijk

Sinds december 2016 is het Huis van de Wijk open. Een oud schoolgebouw dat door bewoners is omgebouwd en ingericht tot buurthuis. Wijkbewoners hebben hier de leiding en samen zetten zij verschillende activiteiten op, zoals een kaartclub, samen koken en EHBO-lessen. Ook is er een huiskamer waar iedereen welkom is. Het is echt helemaal vormgegeven door wijkbewoners zelf en zij bepalen nu ook wat verder nodig is. Professionals zijn betrokken in een flexibele schil. Zij komen in beeld wanneer de bewoners om hulp vragen.

4. Hoe brengen jullie de resultaten in beeld?

Micro-analyse op welbevinden

De resultaten van de individuele casuïstiek brengen we in beeld met een micro-analyse van het maatschappelijk rendement. We meten voor, direct na, en na het verstrijken van enige tijd het ervaren welbevinden van de wijkbewoner. Dit doen we op een hele eenvoudige wijze: de wijkbewoner scoort zijn welbevinden op een schaal van één tot tien en vertelt waarom dit zo is.

Maatschappelijke kosten in kaart

Naast welbevinden brengen we de maatschappelijke kosten van de situatie van de wijkbewoner in kaart voor, direct na, en na het verstrijken van enige tijd. Hiervoor maken we gebruik van de maatschappelijke prijslijst en passen we voor iedere casus een verkorte versie van de effectencalculator toe. We zijn op dit moment nog bezig een goede methode te vinden of te ontwikkelen om het maatschappelijk rendement van de collectieve casussen zoals het Huis van de Wijk te meten. Hierbij maken we waarschijnlijk ook gebruik van bovenstaande metingen, maar dan op een manier waardoor het toegepast kan worden op een grotere groep wijkbewoners.

5. Wat levert deze aanpak op?

Het welbevinden van cliënten die deelnemen aan de individuele casuïstiek stijgt fors. De beoordeling van hun eigen welbevinden stijgt gemiddeld van een 2,5 of 3 naar een 7 of 8. De reden die cliënten daarvoor aangeven is dat zij zich gehoord voelen en dat ze het fijn vinden dat ze zelf na mogen denken over de oplossing en hun eigen bijdrage daarin.

Veel betrokkenheid en onderling contact

Ook de maatschappelijke kosten dalen aanzienlijk over de gehele linie, maar dit bedrag verschilt per casus. Het Huis van de Wijk lijkt bovendien zeer positieve resultaten op te leveren: er is veel betrokkenheid van bewoners en meer onderling contact. Wijkbewoners ervaren eigen regie en doen daardoor minder beroep op reguliere zorg- en welzijnsvoorzieningen.

“Wijkbewoners voelen zich echt gehoord en voelen zich deel van de oplossing.”

6. Zijn er afspraken gemaakt over de financiering?

Proeftuin Ruwaard wordt begeleidt door een programmateam van onafhankelijke mensen. Zo is een wijkaanjager actief in de wijk die samen met wijkbewoners en professionals de nieuwe werkwijze in de praktijk brengt. De proeftuinpartijen financieren de aanstelling van de wijkaanjager tezamen, alsmede de inzet van hun eigen mensen in de proeftuin.

Financiering en besparingen

Daarnaast is een transitiecoach betrokken die tot nu toe werd gefinancierd vanuit het ‘In voor Zorg’-programma van VWS. Het programmamanagement, waaronder ik als programmamanager, wordt geleverd vanuit Robuust, gefinancierd door de zorgverzekeraars VGZ en CZ. Ook heeft de gemeente Oss een voorinvesteringsbudget ter beschikking gesteld aan de proeftuin waarvan niet-indiceerbare zorg of ondersteuning betaald kan worden. Zo kunnen we echt doen wat nodig is voor de individuele wijkbewoners en de wijk. De bedoeling is dat dit budget -op basis van de besparingen die we realiseren- opnieuw aangevuld wordt.

Gebiedsgerichte financiering en burgerbegroting

Op dit moment verkennen we binnen de proeftuin met elkaar de mogelijkheid om het WMO-budget voor de wijk Ruwaard volledig gebiedsgericht in te zetten. Hiermee hopen we dat zorgprofessionals nog meer ruimte krijgen om te doen wat nodig is voor de wijkbewoners en de wijk. Bovendien willen we graag dat de wijkbewoners in de sturing hiervan ook een rol krijgen. Dan kun je bijvoorbeeld denken aan een burgerbegroting.

7. Hoe geven jullie vorm aan de lerende omgeving?

Binnen Proeftuin Ruwaard hebben we expliciet gekozen voor actieleren. We zijn ervan overtuigd dat leren centraal moet staan als je fundamentele veranderingen tot stand wilt brengen. Hierbij wordt het anders denken en doen in de praktijk gebracht, leren we via reflectie op de aanpak en bepalen we met elkaar welke vervolgstappen nodig zijn. Fouten maken mag.

Even uit de dagelijkse praktijk stappen

Om ook met en tussen de organisaties te leren, organiseren we binnen de proeftuin leersessies. Dit zijn bijeenkomsten die periodiek plaatsvinden waarbij we bestuurders, managers, professionals en wijkbewoners uitdagen om even uit hun dagelijkse praktijk te stappen en na te denken over hoe het gaat en wat zij anders zouden willen. Tijdens de sessies ontstaat energie om het met elkaar anders te willen inrichten en samen stappen te maken. Periodiek brengen we een analyse uit van alles wat we in de voorafgaande periode hebben geleerd. Dit noemen we de leergeschiedenis van proeftuin Ruwaard.

8. Wat zijn de succesfactoren van Proeftuin Ruwaard?

  • Een gedeelde, gemeenschappelijke visie van betrokken bestuurders die bereid zijn om hun handelen in dienst te stellen van wat in de wijk nodig is. Dit zorgt ervoor dat nieuwe initiatieven ontwikkeld kunnen worden en dat iedereen er echt voor wil gaan.
  • We stellen wijkbewoners centraal en werken volledig vanuit wat zij nodig hebben. We moeten vertrouwen hebben dat zij weten wat goed voor hen is.
  • Een onafhankelijk programmateam dat handelt vanuit de geformuleerde visie, de betrokken organisaties uitdaagt om stappen te zetten en initiatieven van wijkbewoners en zorgprofessionals stimuleert.

9. Welke knelpunten ervaren jullie?

De omschakeling naar een nieuwe denk- en werkwijze is weerbarstig. Er is een gedragsverandering en cultuuromslag nodig en niets is moeilijker dan jarenlang ingeslepen gewoontes en gedrag af te leren en nieuwe dingen aan te leren. Vooral als de systemen waarbinnen de zorgprofessionals opereren dit nieuwe gedrag nog onvoldoende faciliteren. Het vereist nieuwe financieringsstromen om echt te kunnen kantelen van aanbodgericht of systeemgestuurd werken naar vraaggericht werken en daar ook de interne sturing op in te richten.

10. Heb je nog tips voor andere Triple Aim-partijen?

  • Werk met casuïstiek. Het draait allemaal om de cliënt, patiënt of wijkbewoner. Door met casuïstiek te werken blijf je heel dichtbij hen.
  • Creëer een lerend klimaat, op alle betrokken niveaus. Ga vanuit de visie en doelstellingen lerend aan de slag met elkaar. Start met de beste aanpak die je kunt bedenken, probeer dit in praktijk te brengen en stel bij als je merkt dat dit nodig is. Hierdoor ontstaat ruimte en energie: dan durven mensen systemen en ontwikkelingen ter discussie te stellen.

Verder lezen

› bekijk alle 5 artikelen over Triple Aim

Triple Aim

Een gezamenlijk initiatief van partijen in Nederland die de Triple Aim-aanpak omarmen: gelijktijdige verbetering van de gezondheid, ervaren kwaliteit van zorg en kosten.

Meer over dit programma